STORYDewiSant(CC0)2

Dewi Sant

gan Caroline Welch, Church Support Officer, Wales

Dewi Sant yw nawddsant Cymru. 

Mae pobl yn dathlu Dydd Gŵyl Dewi ar 1 Mawrth ar hyd a lled Cymru, gyda gwasanaethau arbennig, cyngherddau a gorymdeithiau ac yn gwisgo cennin a chennin Pedr sef symbolau traddodiadol Cymru. 

Mewn trefi a phentrefi, gwelir plant yn cerdded i’r ysgol yn eu gwisgoedd Cymreig traddodiadol ac yn cymryd rhan mewn eisteddfodau, sef cystadlaethau arbennig sy’n cynnwys canu, dawnsio, llenydda, celf a chrefft. Hwn yw’r diwrnod pwysicaf yng nghalendr Cymru i ddathlu’n diwylliant a’n hetifeddiaeth – ond pwy oedd Dewi Sant.

Dywedir i Dewi Sant gael ei eni yn y 6ed ganrif ar ben clogwyn yn Sir Benfro, yn ystod storm wyllt. Mae adfeilion Capel St Non yn dynodi’r lle heddiw. Roedd yn athro a phregethwr adnabyddus ac uchel ei barch, a bu’n gyfrifol am sefydlu mynachlogydd ac eglwysi ledled Cymru, de-orllewin Lloegr a Llydaw.

Portreadir Dewi Sant yn aml yn sefyll ar ben bryn bach, gyda cholomen ar ei ysgwydd. Mae’r ddelwedd hon yn cyfeirio at ei wyrth enwocaf. Tra roedd yn pregethu wrth y dorf yn Synod Brefi, cododd y tir o dan ei draed i sicrhau bod pawb yno yn gallu ei glywed a glaniodd colomen wen ar ei ysgwydd yn arwydd o’i sancteiddrwydd. Gelwir y lle heddiw yn Llanddewi Brefi.

Bu fyw bywyd sanctaidd gan ymarfer yn ffyddlon yr hyn a bregethodd. Yn ôl y rheolau mynachaidd a luniodd ei hun, roedd yn rhaid i’w fynachod dynnu’r aradr eu hunain heb gymorth anifeiliaid wrth ffermio’r tir, yfed dim byd ond dŵr a bwyta dim byd ond bara a pherlysiau. Hyrwyddodd ddiet syml iawn, gyda chig a chwrw’n cael eu gwahardd. Tra roedd yn ymprydio, bwytaodd gennin yn unig, ac mae’r genhinen bellach wedi ei hen sefydlu yn un o brif symbolau Cymru.

Delwedd

Yn ei bregeth olaf, rhoddodd y cyngor canlynol: ‘Byddwch lawen a chedwch eich ffydd a’ch cred, a gwnewch y pethau bychain a welsoch ac a glywsoch gennyf fi. Byddaf yn troedio’r llwybr a droediwyd gan ein cyndadau o’n blaenau’.

Mae Dewi Sant yn ein hatgoffa am bwysigrwydd ein gweithredoedd a’r berthynas sydd gennym gyda’r byd sydd o’n hamgylch. Dyma sylfaen lles cymunedol. Mae ‘Gwnewch y pethau bychain mewn bywyd’ yn ymadrodd adnabyddus yn y Gymraeg hyd heddiw.                  

Bu farw Dewi Sant ar Fawrth 1af a chafodd ei gladdu yng Nghadeirlan Tyddewi, a sefydlodd yn ardal brydferth Glyn Rhosyn yn Sir Benfro. Gellid gweld ei greirfa yn y Gadeirlan o hyd, er iddi gael ei hailadeiladu nifer o weithiau, yn benodol pan gafodd ei hysbeilio gan y Llychlynwyr yn y 10fed a’r 11eg ganrif, pan dynnwyd y metelau gwerthfawr oddi arni. Mae nifer o lwybrau pererindod canoloesol yn dal i fodoli heddiw, yn cyfeirio’r ffordd at ddinas leiaf Cymru.

Dewch yn Gyfaill Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Eglwysi - ar gyfer pobl sy'n dwli ar eglwysi!